– doświadczenia z pracy nad dialogiem chrześcijańsko-żydowskim
Znaczenie judaizmu dla chrześcijańskiego samopoznania. Cel, treści i formy chrześcijańskiego świadectwa w dialogu z Żydami. Możliwości i sposoby komunikowania tematu „Kościół i judaizm” w różnych społecznościach. Krytyczna dyskusja na temat religijnego antyjudaizmu i społecznego antysemityzmu oraz znaczenie Izraela w kontekście nabożeństwa, liturgii i głoszonych kazań. To tematy podejmowane w ramach prac Luterańskiej Europejskiej Komisji ds. Kościoła i Judaizmu (LEKKJ). Po kilkunastu latach przerwy, od 2019 roku, Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce ponownie bierze udział w jej pracach.
Komisja działa od 1976 roku. Zrzesza przedstawicieli kilkunastu Kościołów luterańskich, którzy gromadzą się na corocznych konferencjach w różnych miejscach Starego Kontynentu, aby wraz ze swoimi żydowskimi rozmówcami dyskutować o teologicznych i praktycznych tematach. Komisja jest osadzona w strukturach Niemieckiego Komitetu Krajowego Światowej Federacji Luterańskiej.
W 2019 roku zostałem oddelegowany do udział w pracach komisji i pojechałem na konferencję w Aradzie w Rumunii. Przekonałem się wtedy, że członkowie komisji cechują się dużym doświadczeniem w dialogu chrześcijańsko-żydowskim, nierzadko są wykładowcami akademickimi, ekspertami od Starego Testamentu, a w ramach LEKKJ reprezentują swoje Kościoły od kilkunastu lat. To sprawia, że dyskusje w gronie delegatów toczą się na poziomie wzajemnego szacunku, kultury osobistej i gotowości do poszerzenia swojej perspektywy. Oczywiście, nie brakuje zagadnień wywołujących polemikę i emocjonalne wypowiedzi – do czego jeszcze wrócę – niemniej pomimo wszelkich różnic uczestnicy spotkań budują między sobą więzi niejednokrotnie przeradzające się w przyjaźnie.
W odpowiedzi na problemy świata
Każdego roku delegaci gromadzą się, aby w ramach wykładów, dyskusji, warsztatów zgłębiać główny temat konferencji. W Arandzie analizowaliśmy zagadnienie „bycia obcym”. Pandemiczne lata 2020-2022 skoncentrowane były na utrzymywaniu kontaktów i konferencji prowadzonych na platformie do wideokonferencji. Gdy pojawiła się możliwość organizacji bezpośrednich spotkań, w 2023 roku w Lipsku dyskutowaliśmy o godności życia i godności śmierci w oparciu o doświadczenia rabina Jonathana Romaina. W 2024 roku organizowaliśmy konferencję w Warszawie, podczas której skupiliśmy się na rozmowach „od traumy do nadziei na przyszłość” wraz z prof. Michałem Bilewiczem, bp. Adrianem Korczago oraz przedstawicielami Centrum Społeczności Żydowskiej w Warszawie. Rok 2025 poświęcony był analizom, co skupia chrześcijan i żydów razem, gdy podziały wzrastają – szczególnie w kontekście sytuacji po ataku Hamasu na Izrael 7 października 2023 roku. Motorem dyskusji były wykłady i warsztaty z Ophirem Yardenem z Rossing Center w Jerozolimie.
Godność życia i śmierci
Tematy konferencji nie należą do prostych. Przekonaliśmy się o tym szczególnie w kontekście dyskusji o godności życia i śmierci. Dzieląc się doświadczeniami w ramach służby duszpasterskiej w różnych europejskich państwach przedstawiciele Europy Zachodniej wypowiadali się z dużym zrozumieniem o moralnie dopuszczanej eutanazji lub samobójstwie wspomaganym, legalnym z punktu widzenia prawa w ich krajach. Niektórzy duchowni towarzyszyli swoim przyjaciołom, decydującym się na eutanazję, w ostatnich chwilach ich życia. Delegaci z Europy Wschodniej częściej wskazywali na perspektywę suwerennego prawa Boga do decydowania o długości ludzkiego życia, która jest mocno zakorzeniona w społecznej kulturze, a także w Kościołach. Dyskusje były bardzo emocjonujące, wzmocnione egzegetycznymi rozważaniami nad świętością życia i sensownością cierpienia. Wydaje się, że wpływ na dane stanowisko miał także poziom zaawansowania dyskusji na temat eutanazji w danym kraju. To, co od kilkunastu lat jest oczywiste dla mieszkańców Holandii lub Luksemburga, jest mniej zrozumiałe dla obywateli Rumunii, Węgier lub Polski.
Problematyka izraelsko-palestyńska
Jeszcze większe emocje wywoływały dyskusje poświęcone aspektom związanym z obecną sytuacją geopolityczną oraz rosnącymi nastrojami antysemickimi w Europie w związku z wydarzeniami 7 października 2023 roku, kiedy to Hamas dokonał zamachu terrorystycznego na Izrael. Zaowocowało to eskalacją konfliktu w Strefie Gazy i na Zachodnim Brzegu Jordanu. W gronie uczestników konferencji stanowiska dotyczące postaw Izraelczyków i Palestyńczyków bywały bardzo rozbieżne – nie brakowało głosów wyraźnie wspierających działania państwa Izrael, choć wybrzmiewały stanowiska, również wśród rabinów, krytykujące nieludzkie zachowania izraelskiej armii oraz rozpaczające na myśl o blokadzie pomocy humanitarnej w Gazie zarządzonej przez Izrael. Wyrazem przemyśleń było oświadczenie komisji w sprawie antysemityzmu oraz wojen na Bliskim Wschodzie (patrz s.15).
Co więcej, problematyka relacji izraelsko-palestyńskich oraz pomysły działań na rzecz pojednania zwaśnionych narodów były szeroko omawiane w tym roku w Genui przez Ophira Yardena, pracownika Rossing Center w Jerozolimie, które specjalizuje się w edukacji i działaniach na rzecz dialogu oraz szerzenia pokoju. W skład organizacji wchodzą Żydzi, Palestyńczycy, chrześcijanie i muzułmanie docierający każdego roku ze swoimi działaniami do 10 000 ludzi, którzy następnie wykorzystują w praktyce nabyte umiejętności oraz perspektywy. Jedną z metod pracy jest organizowanie warsztatów z tzw. uważnego słuchania (ang. mindful listening), gdy Izraelczycy i Palestyńczycy zamiast w emocjach atakować siebie nawzajem i wytykać sobie obecne i przeszłe zaniedbania, słuchają o swoich doświadczeniach, marzeniach, wyzwaniach i nadziejach na przyszłość. Podczas tegorocznej konferencji delegaci LEKKJ również wzięli udział w podobnych warsztatach, by poznać tę metodę pracy.
Wspólnie się modlić, jeść, rozmawiać
Funkcjonowanie komisji to nie tylko dyskusje i wykłady – to również wymiana doświadczeń w małych grupach, a także poznawanie europejskich Kościołów i społeczeństw na podstawie przesyłanych przez delegatów krajowych raportów opisujących sytuację z danego roku w kontekście dialogu chrześcijańsko-żydowskiego oraz sytuacji międzyreligijnej. W ostatnich latach delegaci zgodnie zauważają wzrost napięć oraz antysemickich zachowań w poszczególnych europejskich państwach, która nierzadko wpływa na intensywność oraz jakość relacji chrześcijańsko-żydowskich. Wskutek jednoznacznie propalestyńskich lub antyizraelskich oświadczeń, niektóre Kościoły luterańskie bardzo mocno ograniczyły dialog z żydami bądź nie chciały wysyłać swoich delegatów na konferencję LEKKJ. Niemniej uczestnicy dzielą się także radościami i sukcesami projektów w ramach międzyreligijnego dialogu.
W ramach każdej konferencji jest zaplanowany czas na uczestniczenie we wspólnych modlitwach – w piątkowy wieczór na rozpoczęcie szabatu, w niedzielę w ewangelickim nabożeństwie. To również okazja, aby poznać lokalne społeczności żydowskie i luterańskie, nawiązać nowe więzi, zasiąść razem do posiłku, wspólnie modlić się o pokój dla świata i wszystkich dzieci Abrahamowych. W ramach gościnności rabini uczestniczący w konferencji mają możliwość poprowadzenia modlitwy w synagodze, a luterański duchowny nierzadko wygłasza kazanie lub przekazuje słowa pozdrowienia na nabożeństwie do zgromadzonego zboru. Te aspekty sprawiają, że konferencja ma także wymiar wspólnotowy, umożliwiający poznanie specyfiki funkcjonowania lokalnej gminy żydowskiej oraz ewangelickiej parafii.
Pamięć ważnych przestrzeni
Konferencje mają także wymiar edukacyjny. Delegaci zwiedzają w odwiedzanej miejscowości przestrzenie ważne zarówno dla żydów, jak i luteran. Spacerują dzielnicami żydowskimi, zwiedzają żydowskie bądź luterańskie muzea, poznają lokalny kontekst docierając do istotnych punktów na turystycznej mapie danego miasta. W Rumunii wybraliśmy się do leżącej nieopodal Oradei, gdzie do dziś obecne są wyraźne ślady żydowskiego dziedzictwa. W Lipsku odwiedzaliśmy żydowskie cmentarze oraz całą infrastrukturę synagogi, w Warszawie zwiedziliśmy Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, a w Genui poznaliśmy ekspozycję Muzeum Morza „Galata”.
Co roku komisja przyznaje swoją nagrodę za wieloletnie międzynarodowe zaangażowanie na rzecz dialogu chrześcijańsko-żydowskiego. W 2023 w Lipsku otrzymał ją długoletni uczestnik konferencji rabin Gabor Lengyel z Hannoweru, w 2024 roku w Warszawie uhonorowany został prof. Stanisław Krajewski, filozof i działacz żydowski w Polsce, a w 2025 roku nagrodzono Rossing Center w Jerozolimie w osobie dyrektora programowego Ophira Yardena.
zdjęcia ks. Piotr Sztwiertnia
Oświadczenie Luterańskiej Europejskiej Komisji ds. Kościoła i Judaizmu (LEKKJ) w sprawie antysemityzmu i wojen na Bliskim Wschodzie (fragmenty)
Luterańska Europejska Komisja ds. Kościoła i Judaizmu (LEKKJ) jest głęboko zaniepokojona gwałtownym wzrostem antysemityzmu w Europie. Od czasu ataku terrorystycznego Hamasu na Izrael 7 października 2023 roku wrogość wobec Żydów dramatycznie wzrosła w wielu europejskich społeczeństwach i stała się częścią codziennego życia.
Wielu Żydów jest zmuszonych ukrywać swoją tożsamość ze strachu przed atakiem lub dyskryminacją. Normalizacja antysemickiej retoryki i przemocy w całym społeczeństwie jest dla nas głęboko niepokojąca. Antysemityzm zagraża nie tylko życiu żydowskiemu, ale także istocie demokratycznego społeczeństwa. LEKKJ ponownie podkreśla, że antysemityzm jest grzechem przeciwko Bogu i ludzkości, jak Światowa Rada Kościołów stwierdziła w 1948 roku. Jest sprzeczny z wiarą chrześcijańską. Dlatego wzywamy wszystkich przywódców i członków Kościoła do zdecydowanego przeciwstawienia się antysemityzmowi słowem i czynem oraz do aktywnego zwalczania go. (…)
Jesteśmy głęboko zasmuceni wojnami na Bliskim Wschodzie, które powodują ciągłe spustoszenie i cierpienie ludności cywilnej, w tym sióstr i braci wyznania luterańskiego. Mamy nadzieję, że wojna między Izraelem a Iranem nie będzie się nasilać.
Współczujemy wszystkim, którzy doświadczają przemocy, strat i strachu. Ból jest wielki i przytłaczający, tak wielki, że prawie nie ma miejsca, aby każdy mógł rozpoznać cierpienie drugiego.
Jako Żydzi i chrześcijanie wierzymy, że wszyscy ludzie zostali stworzeni na obraz Boga. To obdarza nas odpowiedzialnością za działanie.
Obecna wojna w Strefie Gazy rozpoczęła się brutalnym atakiem terrorystycznym Hamasu i grup sprzymierzonych na Izrael 7 października 2023 roku. Ponad 1100 osób zostało zamordowanych, wiele kobiet zostało zgwałconych, a ponad 250 osób zostało wziętych jako zakładnicy. Odmowa uwolnienia zakładników przez Hamas odgrywa kluczową rolę w tym, że wojna jest kontynuowana, a pokojowe rozwiązanie pozostaje nieuchwytne. (…)
Modlimy się za wszystkich ludzi, którzy pomimo strachu i wrogości rozpoznają obraz Boga w każdym człowieku i pracują nad uzdrowieniem.
Modlimy się, aby nasze społeczeństwa przezwyciężyły antysemityzm, islamofobię i wszelkie formy nienawiści, abyśmy mogli żyć i pracować razem w solidarności i zaufaniu dla bezpiecznej i pokojowej przyszłości dla wszystkich.
Pokładamy naszą nadzieję w Duchu Bożym.
Genua, 15 czerwca 2025 r.
„Zwiastun Ewangelicki” 13-14/2025
